Published in: Full Body Checkup

पावसाळ्यात ताप, अंगदुखी किंवा सांधेदुखी? डेंग्यू आणि चिकुनगुनिया यातील फरक जाणून घ्या

प्रस्तावना

पावसाळा सुरू झाला की वातावरणात गारवा वाढतो, पण त्याचबरोबर डासांमुळे पसरणाऱ्या संसर्गजन्य आजारांचाही धोका वाढतो. ताप, अंगदुखी, सांधेदुखी किंवा अशक्तपणा यांसारखी लक्षणे दिसू लागली की अनेकजण त्याकडे साधा व्हायरल ताप म्हणून पाहतात. मात्र, हीच लक्षणे डेंग्यू (Dengue) किंवा चिकुनगुनिया (Chikungunya) यांसारख्या गंभीर व्हायरल आजारांचीही असू शकतात.

हे दोन्ही आजार संक्रमित एडीस (Aedes aegypti) डासाच्या चाव्यामुळे होतात. सुरुवातीला दोन्ही आजारांची लक्षणे खूपच सारखी असल्यामुळे रुग्ण आणि त्यांच्या कुटुंबीयांमध्ये संभ्रम निर्माण होतो.

काही वेळा योग्य वेळी निदान न झाल्यास डेंग्यूमध्ये प्लेटलेट्स कमी होणे, रक्तस्त्राव होणे किंवा शरीरातील पाण्याची कमतरता यांसारख्या गंभीर गुंतागुंती निर्माण होऊ शकतात. तर चिकुनगुनियामध्ये अनेक आठवडे किंवा काही महिन्यांपर्यंत सांधेदुखी कायम राहू शकते.

म्हणूनच तापाची लक्षणे दिसताच डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आणि आवश्यक रक्त तपासण्या करून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

या ब्लॉगमध्ये आपण डेंग्यू आणि चिकुनगुनिया यांच्यातील फरक, त्यांची लक्षणे, आवश्यक रक्त तपासण्या, उपचार आणि बचावाचे उपाय यांची सविस्तर माहिती जाणून घेऊया.

डेंग्यू आणि चिकुनगुनिया म्हणजे काय?

डेंग्यू आणि चिकुनगुनिया हे दोन्ही व्हायरल संसर्गजन्य आजार आहेत. हे आजार संक्रमित एडीस (Aedes aegypti) डासाच्या चाव्यामुळे पसरतात.

हा डास प्रामुख्याने स्वच्छ आणि साचलेल्या पाण्यात वाढतो. उदाहरणार्थ:

कुलर
पाण्याच्या टाक्या
फुलदाण्या
जुने टायर
बादल्या
उघडी भांडी

या डासाचे वैशिष्ट्य म्हणजे तो दिवसा चावतो, त्यामुळे फक्त रात्री मच्छरदाणी वापरणे पुरेसे नसते.

पावसाळ्यात आणि त्यानंतर काही आठवडे या दोन्ही आजारांचे प्रमाण मोठ्या प्रमाणात वाढलेले दिसून येते.

डेंग्यू आणि चिकुनगुनियामधील फरक

वैशिष्ट्य	डेंग्यू	चिकुनगुनिया
ताप	अचानक व तीव्र	अचानक पण कमी कालावधीचा
सांधेदुखी	मध्यम	अत्यंत तीव्र व दीर्घकाळ टिकणारी
प्लेटलेट्स	कमी होऊ शकतात	सामान्य राहतात
रक्तस्त्राव	गंभीर अवस्थेत होऊ शकतो	अत्यंत दुर्मिळ
पुरळ	दिसू शकतात	दिसू शकतात
थकवा	काही दिवस	अनेक आठवडे राहू शकतो

टीप: लक्षणांमध्ये साम्य असल्यामुळे केवळ घरगुती उपायांवर अवलंबून राहू नका. योग्य निदानासाठी रक्त तपासणी आवश्यक असते.

डेंग्यूची लक्षणे
डेंग्यूची लक्षणे साधारणपणे डास चावल्यानंतर ४ ते १० दिवसांनी दिसू लागतात.
सामान्य लक्षणे
अचानक 102–104°F पर्यंत ताप
तीव्र डोकेदुखी
डोळ्यांच्या मागे वेदना
संपूर्ण शरीरात अंगदुखी
सांधेदुखी
स्नायूदुखी
मळमळ किंवा उलट्या
त्वचेवर लाल पुरळ
भूक न लागणे
अशक्तपणा
महत्त्वाचे: ताप उतरल्यावरही रुग्ण पूर्णपणे बरा झाला असे समजू नये. याच काळात प्लेटलेट्स कमी होण्यास सुरुवात होऊ शकते. त्यामुळे डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार नियमित रक्त तपासणी आवश्यक असते.
डेंग्यूची गंभीर लक्षणे
खालील लक्षणे दिसल्यास त्वरित रुग्णालयात जावे.
हिरड्यांतून रक्त येणे
नाकातून रक्त येणे
लघवी किंवा शौचामध्ये रक्त येणे
तीव्र पोटदुखी
सतत उलट्या
चक्कर येणे
श्वास घेण्यास त्रास
अत्यंत अशक्तपणा
चिकुनगुनियाची लक्षणे
चिकुनगुनियाचे सर्वात महत्त्वाचे वैशिष्ट्य म्हणजे तीव्र सांधेदुखी.
अनेक रुग्णांना चालणे, बसणे किंवा हात-पाय हलवणेही कठीण होते.
सामान्य लक्षणे
अचानक ताप
तीव्र सांधेदुखी
सांध्यांमध्ये सूज
स्नायूदुखी
डोकेदुखी
थकवा
त्वचेवर पुरळ
भूक कमी होणे
काही रुग्णांमध्ये ताप ३–५ दिवसांत कमी होतो, परंतु सांधेदुखी अनेक आठवडे किंवा काही महिन्यांपर्यंत टिकू शकते.
ताप आल्यावर कोणत्या रक्त तपासण्या आवश्यक असतात?
तापाचे कारण समजून घेण्यासाठी केवळ लक्षणे पुरेशी नसतात. डॉक्टर रुग्णाची प्रकृती आणि आजाराची अवस्था लक्षात घेऊन विविध रक्त तपासण्या सुचवतात.
1. Complete Blood Count (CBC)
ही सर्वात महत्त्वाची प्राथमिक रक्त तपासणी आहे.
यामध्ये खालील गोष्टी तपासल्या जातात.
Platelet Count
White Blood Cells (WBC)
Red Blood Cells (RBC)
Hemoglobin
Hematocrit
डेंग्यूमध्ये शरीरातील बदलांवर लक्ष ठेवण्यासाठी CBC अत्यंत उपयुक्त असते.
2. Platelet Count
डेंग्यूमध्ये प्लेटलेट्स कमी होत आहेत का हे तपासण्यासाठी ही चाचणी केली जाते.
लक्षात ठेवा: केवळ प्लेटलेट्स कमी झाल्यामुळे डेंग्यूचे निदान होत नाही. इतर तपासण्यांसह डॉक्टर त्याचे मूल्यांकन करतात.
3. Dengue NS1 Antigen Test
तापाच्या सुरुवातीच्या १ ते ५ दिवसांमध्ये ही तपासणी सर्वाधिक उपयुक्त ठरते.
यामुळे डेंग्यू विषाणूची लवकर ओळख होऊन उपचार वेळेत सुरू करता येतात.
4. Dengue IgM आणि IgG Antibody Test
तापाला काही दिवस झाले असल्यास डॉक्टर IgM आणि IgG तपासणी सुचवू शकतात.
या तपासण्यांमुळे डेंग्यू संसर्गाची पुष्टी करण्यात मदत होते.
5. Chikungunya IgM Test
चिकुनगुनियाचा संशय असल्यास ही तपासणी केली जाते.
ही चाचणी शरीरात चिकुनगुनिया विषाणूविरुद्ध तयार झालेल्या अँटीबॉडीज शोधते.
घरी कोणती काळजी घ्यावी?
तापाची सुरुवात झाली असल्यास:
भरपूर पाणी प्या.
ORS किंवा इतर द्रवपदार्थ घ्या.
पुरेशी विश्रांती घ्या.
डॉक्टरांनी सांगितलेली औषधेच घ्या.
स्वतःहून वेदनाशामक औषधे घेणे टाळा.
ताप कायम राहिल्यास रक्त तपासणी करून घ्या.
डेंग्यू आणि चिकुनगुनियापासून बचाव कसा कराल?
घराभोवती पाणी साचू देऊ नका.
कुलर, बादल्या आणि पाण्याच्या टाक्या नियमित स्वच्छ करा.
पूर्ण बाह्यांचे कपडे परिधान करा.
Mosquito Repellent वापरा.
खिडक्यांना जाळी लावा.
झोपताना मच्छरदाणीचा वापर करा.
ताप आल्यास त्वरित डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
डॉक्टरांचा सल्ला कधी घ्यावा?
खालील परिस्थितीत विलंब करू नका.
✔ ताप २ दिवसांपेक्षा जास्त राहणे
✔ प्लेटलेट्स कमी होणे
✔ रक्तस्त्राव होणे
✔ सतत उलट्या होणे
✔ तीव्र सांधेदुखी
✔ गर्भवती महिला, ज्येष्ठ नागरिक किंवा लहान मुलांना ताप येणे
निष्कर्ष
पावसाळ्यात ताप, अंगदुखी किंवा सांधेदुखी यांसारखी लक्षणे दिसल्यास त्याकडे दुर्लक्ष करू नका. डेंग्यू आणि चिकुनगुनिया या दोन्ही आजारांचे सुरुवातीचे निदान योग्य रक्त तपासण्यांद्वारे करता येते. वेळेवर तपासणी आणि डॉक्टरांचा सल्ला घेतल्यास गंभीर गुंतागुंत टाळता येते आणि उपचार लवकर सुरू करता येतात.
Paranjape Diagnostics येथे अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाच्या सहाय्याने विविध रक्त तपासण्या अचूक, विश्वासार्ह आणि जलद पद्धतीने केल्या जातात. पावसाळ्यात तापाची लक्षणे जाणवल्यास विलंब न करता डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार आवश्यक तपासण्या करून आपल्या आणि आपल्या कुटुंबाच्या आरोग्याची काळजी घ्या.