पावसाळ्यातील ताप दुर्लक्षित करू नका: लेप्टोस्पायरोसिसची संपूर्ण माहिती

पुण्यात पावसाळा सुरू झाला की, रस्त्यांवर साचलेलं पाणी आणि चिखल ही नेहमीचीच गोष्ट बनते. कामावर जाताना, मुलांना शाळेत सोडताना किंवा बाजारहाट करताना अनेकदा आपण नकळत या साचलेल्या पाण्यातून चालतो. रोजच्या धावपळीत ही एक छोटीशी, नित्याची बाब वाटते, पण हीच सवय आपल्याला ‘लेप्टोस्पायरोसिस’ (Leptospirosis) या गंभीर आणि जीवघेण्या ठरू शकणाऱ्या आजाराच्या धोक्यात टाकू शकते. दरवर्षी पावसाळ्यात पुण्यासारख्या शहरांमध्ये या आजाराचे रुग्ण आढळतात, आणि वेळेवर निदान न झाल्यास परिस्थिती गंभीर वळण घेऊ शकते. म्हणूनच हा आजार नेमका काय आहे, तो कसा पसरतो आणि त्यापासून बचाव कसा करावा, याबाबत सविस्तर आणि योग्य माहिती असणं प्रत्येक पुणेकरासाठी अत्यंत गरजेचं आहे.

लेप्टोस्पायरोसिस म्हणजे नेमकं काय?

लेप्टोस्पायरोसिस हा ‘लेप्टोस्पायरा’ नावाच्या जिवाणूंमुळे होणारा आजार आहे. हे जिवाणू प्रामुख्याने उंदीर, कुत्रे आणि इतर काही प्राण्यांच्या लघवीतून बाहेर पडतात आणि पावसाळ्यात साचलेल्या पाण्यात किंवा दमट मातीत सहज मिसळतात. मुंबई-पुण्यासारख्या शहरांमध्ये गटारांचं पाणी रस्त्यांवर साचणं, ड्रेनेज सिस्टीम ओव्हरफ्लो होणं यामुळे हा धोका अधिकच वाढतो.

जर आपल्या पायाला किंवा हाताला एखादी छोटीशी जखम, ओरखडा, भेग किंवा अगदी न दिसणारी सूक्ष्म इजा असेल, तर अशा दूषित पाण्याच्या संपर्कातून हे जिवाणू त्वचेतून थेट रक्तप्रवाहात प्रवेश करतात. काही वेळा डोळे, नाक किंवा तोंडाच्या श्लेष्मल त्वचेतूनही (mucous membrane) संसर्ग होऊ शकतो. एकदा रक्तात शिरल्यानंतर हे जिवाणू शरीरभर पसरतात आणि किडनी, यकृत, फुफ्फुसे तसेच मेंदूवरही परिणाम करू शकतात. सुरुवातीच्या टप्प्यात लक्षणे सौम्य वाटत असली, तरी उपचार न मिळाल्यास हा आजार वेगाने गंभीर स्वरूप धारण करतो.

कोणाला अधिक धोका असतो?

लेप्टोस्पायरोसिसचा धोका सर्वांनाच असतो, पण काही गटांना तो विशेष जास्त असतो:

• साचलेल्या पाण्यातून नियमित ये-जा करणारे नोकरदार आणि विद्यार्थी
• सफाई कामगार, गटार साफ करणारे कर्मचारी आणि शेतमजूर
• ज्यांच्या घराभोवती किंवा परिसरात पाणी साचते असे रहिवासी
• लहान मुले, कारण त्यांची रोगप्रतिकारशक्ती अजून पूर्ण विकसित झालेली नसते आणि ती साचलेल्या पाण्यात खेळण्याची शक्यता जास्त असते
• मधुमेह, किडनीचे आजार किंवा इतर दीर्घकालीन व्याधी असलेले रुग्ण, ज्यांच्यात गुंतागुंत होण्याची शक्यता अधिक असते

कोणती लक्षणे दुर्लक्षित करू नयेत?

लेप्टोस्पायरोसिसची लक्षणे सुरुवातीला अगदी सामान्य विषाणूजन्य तापासारखी वाटतात, आणि म्हणूनच बरेच जण याकडे दुर्लक्ष करतात. मात्र खालीलपैकी कोणतीही लक्षणे दिसल्यास सतर्क राहणं गरजेचं आहे:

• अचानक येणारा तीव्र ताप आणि थंडी भरणे
• असह्य डोकेदुखी आणि पोटदुखी
• स्नायूंमध्ये, विशेषतः पिंढऱ्यांमध्ये (calf muscles) तीव्र वेदना
• डोळ्यांच्या पांढऱ्या भागात लालसरपणा येणे (conjunctival suffusion)
• त्वचा किंवा डोळे पिवळे पडणे (कावीळ)
• मळमळ, उलट्या किंवा भूक न लागणे
• काही रुग्णांमध्ये अंगावर पुरळ उठणे

ही लक्षणे अंगावर काढणं किंवा घरगुती उपचारांवर वेळ घालवणं धोक्याचं ठरू शकतं. ताप दोन दिवसांपेक्षा जास्त राहिल्यास, किंवा वरीलपैकी कोणतीही लक्षणे तापासोबत दिसल्यास त्वरित डॉक्टरांचा सल्ला घेणं आवश्यक आहे.

निदान आणि उपचार पद्धती

लेप्टोस्पायरोसिसचं निदान रक्त तपासणीद्वारे केलं जातं. लक्षणांच्या तीव्रतेनुसार आणि कालावधीनुसार डॉक्टर योग्य ती सेरोलॉजिकल चाचणी सुचवतात, ज्यामुळे जिवाणूंचा संसर्ग निश्चित करता येतो. वेळेवर निदान झाल्यास अँटिबायोटिक्सच्या मदतीने हा आजार पूर्णपणे बरा करता येतो आणि रुग्ण काही दिवसांतच सामान्य आयुष्य जगू शकतो.

मात्र निदानास उशीर झाल्यास किडनी निकामी होणे, यकृतावर गंभीर परिणाम होणे, फुफ्फुसांमध्ये रक्तस्राव होणे यांसारख्या गुंतागुंती निर्माण होऊ शकतात, ज्यासाठी रुग्णालयात दाखल होऊन सखोल उपचारांची आवश्यकता भासू शकते. त्यामुळे “आपोआप बरं होईल” या समजुतीवर अवलंबून न राहता, लक्षणे दिसताच रक्तचाचणी करून घेणं हेच शहाणपणाचं ठरतं.

बचावासाठी काय काळजी घ्याल?

• रस्त्यावरील साचलेल्या पाण्यातून चालणे शक्यतो टाळा आणि लहान मुलांनाही अशा पाण्यात खेळू देऊ नका
• घराबाहेर पडताना, विशेषतः साचलेल्या पाण्याच्या परिसरातून जाताना वॉटरप्रूफ बूट किंवा बंद पादत्राणे वापरा
• हाता-पायाला जखम किंवा ओरखडा असल्यास तो वॉटरप्रूफ बँड-एड किंवा पट्टीने पूर्णपणे झाकून घ्या
• बाहेरून घरी आल्यावर हात-पाय साबणाने आणि स्वच्छ पाण्याने न चुकता धुवा
• घराभोवती पाणी साचणार नाही याची काळजी घ्या आणि परिसर स्वच्छ ठेवा
• उंदरांचा वावर टाळण्यासाठी घर आणि परिसरातील कचरा योग्य पद्धतीने व्यवस्थापित करा
• पुण्यातील सखल भागात किंवा पाणी साचणाऱ्या परिसरात राहणाऱ्यांनी विशेष खबरदारी घ्यावी

वेळेवर निदान का महत्त्वाचं आहे?

पावसाळ्यात येणारा प्रत्येक ताप हा साधा व्हायरल फिव्हर असेलच असं नाही. लेप्टोस्पायरोसिससारखे आजार सुरुवातीला सौम्य वाटले, तरी वेळेवर उपचार न मिळाल्यास ते जीवघेणे ठरू शकतात. त्यामुळे तापासोबत स्नायूदुखी, डोळे लाल होणे किंवा कावीळसदृश लक्षणे आढळल्यास, घरगुती उपचारांवर अवलंबून न राहता ताबडतोब जवळच्या डॉक्टरांना भेटून आवश्यक त्या रक्तचाचण्या करून घ्या. वेळेवर निदान आणि उपचार म्हणजेच १००% मुक्तीची खात्री.